„ქალთევზა, რომელმაც მსოფლიო მოატყუა“ - მეცნიერებმა უცნაური არსების ნამდვილი საიდუმლო ამოხსნეს

ნახევრად მაიმუნი, ნახევრად თევზი - უცნაური არსება, რომელიც მე-19 საუკუნეში ადამიანებს ქალთევზების არსებობაში არწმუნებდა. მას მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში გამოფენებზე აჩვენებდნენ და ზოგიერთი დამთვალიერებელი ადამიანსა და წყლის ბინადრებს შორის დაკარგულ ევოლუციურ რგოლადაც კი მიიჩნევდა. თუმცა, როგორც მოგვიანებით გაირკვა, ეს ბუნების იდუმალი ქმნილება კი არა, ადამიანის ხელით შექმნილი ოსტატური ფალსიფიკაცია იყო.

ექსპონატს „ფიჯის ქალთევზა“ (Feejee Mermaid) ეწოდებოდა. მისი უცნაური გარეგნობა და იდუმალი წარმომავლობა საზოგადოებაში დიდ ინტერესს იწვევდა. არსებას მუზეუმებსა და მოძრავ გამოფენებზე წარმოადგენდნენ, როგორც თითქოსდა რეალურ მტკიცებულებას იმისა, რომ ოკეანის სიღრმეებში ზღაპრულ ქალთევზებს მიმსგავსებული არსებებიც ბინადრობდნენ.

როგორც კოლორადოს უნივერსიტეტის ბოულდერის კამპუსის წერითი კომუნიკაციისა და რიტორიკის ლექტორი ჯეკ დეილი განმარტავს, სინამდვილეში ექსპონატი ახალგაზრდა მაიმუნის ტანისა და თევზის კუდის შეერთებით იყო შექმნილი.

როგორ მოატყუა ფიჯის ქალთევზამ ამერიკა?

„ფიჯის ქალთევზა“ ამერიკაში მე-19 საუკუნის პირველ ნახევარში ცნობილმა შოუმენმა, ფინეს ტეილორ ბარნუმმა ჩაიტანა. მან არსება საკუთარ ამერიკის მუზეუმში „მსოფლიოს უდიდესი საოცრების“ სახელით წარადგინა. გავრცელებული ინფორმაციით, ექსპონატი ფიჯის კუნძულებიდან იყო ჩამოტანილი.

მისი გარეგნობა სრულიად განსხვავდებოდა ზღაპრებში აღწერილი მშვენიერი ქალთევზებისგან. ბარნუმი მას ასე ახასიათებდა: „მახინჯი, გამომშრალი, შავგვრემანი, პაწაწინა არსება, დაახლოებით სამი ფუტის სიგრძის. პირი ღია ჰქონდა, კუდი გადაბრუნებული, ხელები კი ზემოთ აწეული — ისეთი შთაბეჭდილება იქმნებოდა, თითქოს საშინელი ტანჯვით მომკვდარიყო“.

მიუხედავად შემზარავი გარეგნობისა, ექსპონატმა უზარმაზარი პოპულარობა მოიპოვა. მის სანახავად უამრავი ადამიანი მიდიოდა. იმ პერიოდში საზოგადოება განსაკუთრებით იყო დაინტერესებული ბუნების უცნობი მოვლენებით, ეგზოტიკური ცხოველებითა და ჯერ კიდევ შეუსწავლელი სამყაროს საიდუმლოებებით.

შოუმენები კი ამ ინტერესს ოსტატურად იყენებდნენ და ხელოვნურად შექმნილ არსებას ნამდვილ აღმოჩენად ასაღებდნენ.

დაკარგული ევოლუციური რგოლი თუ ოსტატური ფალსიფიკაცია?

მე-19 საუკუნეში მეცნიერები ევოლუციის შესახებ ახალ თეორიებს იკვლევდნენ. საზოგადოებაში დიდი ინტერესი არსებობდა ადამიანის წარმოშობისა და ცხოველთა სამყაროს განვითარების საკითხების მიმართ. სწორედ ამ ფონზე ზოგიერთი დამთვალიერებელი ფიჯის ქალთევზას შესაძლო „დაკარგულ რგოლად“ აღიქვამდა და მასში ადამიანის ცხოველურ სამყაროსთან კავშირის დამადასტურებელ ნიშნებს ხედავდა.

თუმცა თანამედროვე გამოკვლევებმა დაადასტურა, რომ ექსპონატი სხვადასხვა ცხოველის ნაწილებისგან იყო აწყობილი და ბუნებაში მსგავსი არსება არ არსებობდა.

ჯეკ დეილის შეფასებით, ფიჯის ქალთევზა მე-19 საუკუნის სანახაობრივი ინდუსტრიისა და იმდროინდელი სამეცნიერო დებატების საინტერესო მაგალითია. მისი პოპულარობა სწორედ იმით იყო განპირობებული, რომ ერთმანეთში აერთიანებდა მითებს, მეცნიერებასა და ადამიანების ცნობისმოყვარეობას.

საინტერესოა, რომ ბარნუმის ავტობიოგრაფიაში დაცულია მონაკვეთი, რომლის მიხედვითაც შოუმენმა ექსპონატის ნამდვილობის შესაფასებლად ნატურალისტსაც მიმართა.

სპეციალისტმა აღიარა, რომ ვერ ხვდებოდა, როგორ შეიძლებოდა ასეთი არსების დამზადება. მას არასოდეს ენახა მაიმუნი ასეთი უცნაური კბილებით, ხელებითა და მკლავებით, ისევე როგორც არ იცნობდა თევზს ასეთი უჩვეულო ფარფლებით.

მიუხედავად ამისა, ბარნუმი წერდა, რომ გადაწყვიტა, „ქალთევზას არსებობა დაეჯერებინა“ — და ამით მაყურებლის ცნობისმოყვარეობა კიდევ უფრო გააღვივა.

აღსანიშნავია, რომ სხვა, ცალკე შესწავლილი ფიჯის ქალთევზას სკანირებამ აჩვენა, რომ მის შემადგენლობაში მაიმუნისა და თევზის ნაწილებთან ერთად ქვეწარმავლის ნარჩენებიც იყო გამოყენებული.

ასე იქცა ოდესღაც იდუმალ ზღვის არსებად და დაკარგულ ევოლუციურ რგოლად მიჩნეული ექსპონატი მე-19 საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ სანახაობრივ ფალსიფიკაციად.