1777874846
რას უნდა დაეფუძნოს მეცნიერების განვითარების კონცეფცია, რომელიც ოქტომბრისთვის ჩამოყალიბდება - ინტერვიუ აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტთან, რამაზ ხუროძესთან
აკადემიკოსი რამაზ ხუროძე
მეცნიერების ერთ-ერთი
მთავარი კურატორია
საქართველოს მეცნიერებათა
ეროვნული აკადემიიდან.
აკადემიის
ვიცე-პრეზიდენტს ქვეყნის
მაჯის ცემა ესმის, როდესაც
საუბრობს სახელმწიფოსა და
მეცნიერებას შორის
სოციალურ პარტნიორობაზე.
მის ბიოგრაფიაში
განსაკუთრებული ადგილი
უკავია საქართველოს
ტექნიკურ უნივერსიტეტს,
სადაც მან მნიშვნელოვანი
კვალი დატოვა. 1992-2006 წლებში,
ქვეყნისთვის უმძიმეს და
გარდამტეხ პერიოდში, იგი
იკავებდა სტუ-ის რექტორის
თანამდებობას. სწორედ მისი
ხელმძღვანელობით დაიწყო
უნივერსიტეტმა ევროპულ
საგანმანათლებლო სივრცეში
ინტეგრაცია და
ტექნოლოგიური განათლების
თანამედროვე სტანდარტებზე
გადასვლა. რექტორობის
14-წლიანმა გამოცდილებამ
მას მისცა თანამედროვე
ხედვა - თუ როგორ უნდა იქცეს
სამეცნიერო პოტენციალი
ქვეყნის განვითარების
რეალურ ძალად. როგორც
მეცნიერი, აკადემიკოსი
რამაზ ხუროძე
ფუნდამენტური ნაშრომების
ავტორია მართვის
სისტემების, გამოთვლითი
ტექნიკისა და
ინფორმატიკის დარგში. მისი
კვლევები, რომლებიც 200-ზე
მეტ სამეცნიერო
პუბლიკაციასა და
მონოგრაფიას მოიცავს,
დღესაც სახელმძღვანელოა
მომავალი ინჟინრებისა და IT
სპეციალისტებისათვის.
თანამედროვე ხედვა, რაც
ბატონ რამაზს აქვს, მეტად
ღირებულია იმ
მეცნიერებათა აკადემიის
საერთო იმიჯისთვის, სადაც
მეცნიერებაში მომავლის
კონკურენციაზე თამამად
მსჯელობენ. ყველა სიახლეს
და პოზიციებს, ასევე საჭირო
რეკომენდაციებს თქვენ
გაეცნობით აკადემიის
ვიცე-პრეზიდენტის
ინტერვიუდან. - განათლების,
მეცნიერებისა და
ახალგაზრდობის
სამინისტროში დაიწყეს
მუშაობა უმაღლესი
განათლებისა და
მეცნიერების ახალ
კოდექსზე, რაც
ითვალისწინებს მეცნიერთა
ჩართულობას ამ პროცესში.
ამის თაობაზე მინისტრმა
გივი მიქანაძემ
პარლამენტის ტრიბუნიდან
განაცხადა. თქვენ, როგორც
გამოცდილ მეცნიერსა და
მეცნიერების კურატორს, რა
რეკომენდაციები გექნებათ
ახალ კოდექსთან
დაკავშირებით? -
მეცნიერებათა აკადემიის
პრეზიდენტი როინ
მეტრეველი და მე,
განათლებისა და
მეცნიერების
სამინისტროსთან ერთად, ამ
პროცესში აქტიურად
ვმონაწილეობთ. ვფიქრობ,
ოქტომბრისთვის
საქართველოში მეცნიერების
განვითარების კონცეფცია
ჩამოყალიბდება. აქვე
გაგაცნობთ ჩემს
მოსაზრებებს. ქვეყანაში
მეცნიერების დინამიკური
განვითარების
უზრუნველსაყოფად უნდა
განხორციელდეს ისეთი
ღონისძიებები,
როგორებიცაა: მეცნიერების
მართვის სისტემის
სრულყოფისა და სამეცნიერო
საქმიანობის ეფექტიანობის
შეფასებისათვის ეროვნული
სარეიტინგო სისტემის
შემოღება, რაც სწრაფად უნდა
განხორციელდეს;
მეცნიერებისა და
სამეცნიერო საქმიანობის
დაფინანსების სისტემის
გაუმჯობესება მისი
დივერსიფიცირების გზით.
გარდა ამისა, უნდა
გაიზარდოს სახელმწიფოსა
და სამეცნიერო ერთეულებს
შორის სოციალური
პარტნიორობა, რაც მოიცავს
სამეცნიერო ერთეულების
საქმიანობის სახელმწიფო
სტრატეგიით განსაზღვრული
მიზნების რეალიზებაზე
მაქსიმალური
კონცენტრაციის გაზრდას.
ასევე, კრიტიკულად
მნიშვნელოვანია
სამეცნიერო
ინფრასტრუქტურისა და
მეცნიერების
მატერიალურ-ტექნიკური
ბაზის გაუმჯობესება,
ქართულ ენაზე მეცნიერული
ლიტერატურის გაციფრულება
და საყოველთაო
ხელმისაწვდომობა, ქართული
ენის გამოყენების
სახელმწიფო მხარდაჭერა
თანამედროვე ხელოვნური
ინტელექტის საძიებო და
საცნობარო სისტემებში.
გარდა ამისა, დღის წესრიგში
უნდა დადგეს სამეცნიერო GLP
და GMP სტანდარტების
ლაბორატორიების შექმნა;
ამასთან, უნდა
განხორციელდეს
საქართველოში არსებული
სამეცნიერო პოტენციალის
შესწავლის მიზნით ყველა
სამეცნიერო და სასწავლო
დაწესებულების (რომელიც
სამეცნიერო კვლევებს
აწარმოებს) კომპლექსური
აუდიტი
სამეცნიერო-ინოვაციურ
საქმიანობაზე და ესეც
უმოკლე დროშია
გასაკეთებელი. აუცილებელი
აქტივობების სიაში უნდა
იყოს სამეცნიერო
პოტენციალის, არსებული
სამეცნიერო რესურსების
გამოყენების სახელმწიფო
პროგრამის შემუშავება
ქვეყნის
სოციალურ-ეკონომიკური
განვითარების
მიღწევისათვის ადაპტაციის
მიზნით. სია საკმაოდ
გრძელია, მაგრამ
კრიტიკულად აუცილებელი,
რადგან, საჭიროა
სახელმწიფოს მიერ
მეცნიერებაზე გაწეული
ხარჯების ეფექტიანობის
შეფასება და, შესაბამისად,
ამ ხარჯების კორექტირება.
ყველა ხარჯი გაწეულ უნდა
იქნას მიზნობრივი
სახელმწიფო-სამეცნიერო და
ინოვაციური პროგრამების
მიხედვით (მკაცრად
განსაზღვრული მიზნების
მისაღწევად). ამისათვის,
უნდა მოხდეს
დივერსიფიცირებული
სამეცნიერო ფონდების
ჩამოყალიბება და მათი
გამოყენება სახელმწიფოს
მიერ დადგენილი
პრიორიტეტების მიხედვით.
მოკლედ, მეცნიერების
პოლიტიკა საქართველოში
უნდა დაეფუძნოს მისი
სახელმწიფოებრივი
განვითარების მიზნებს,
ნიჭით გამორჩეულ ყველა
ახალგაზრდას უნდა ჰქონდეს
სახელმწიფო მხარდაჭერა
შესაბამის საერთაშორისო
ცენტრებში მეცნიერული
ზრდისათვის. ამასთან,
უცხოეთში სასწავლებლად
გაგზავნილი ყველა
პიროვნება ვალდებული უნდა
იყოს, გარკვეული დროით
მაინც, დაბრუნდეს
საქართველოში.მიზანშეწონილად
მიგვაჩნია, რომ ქვეყანაში
არსებული წამყვანი
მეცნიერებისა და
ფინანსურ-მატერიალური
რესურსების კონცენტრაცია
უნდა მოხდეს სამ მსხვილ
ცენტრად: ფუნდამენტური
კვლევების ანუ
მათემატიკისა და
საბუნებისმეტყველო
მეცნიერებების, ტექნიკისა
და ტექნოლოგიური
კვლევების და
ჰუმანიტარულ-სოციალური
კვლევების ცენტრებად.
ვფიქრობ, რომ საქართველოს
მეცნიერებათა ეროვნული
აკადემიის
რეკომენდაციების
საფუძველზე განსაზღვრული
სახელმწიფო მიზნების
შესაბამისად უნდა შედგეს
სახელმწიფო-მიზნობრივი
პროგრამები. შესაძლებელია
სამეცნიერო პროგრამების
განხორციელების საბაზო
ორგანიზაციებად
ჩამოყალიბდეს:
ფუნდამენტური
კვლევებისათვის
(მათემატიკა და
საბუნებისმეტყველო
მეცნიერებანი) - ივანე
ჯავახიშვილის სახელობის
თბილისის სახელმწიფო
უნივერსიტეტი; ტექნიკისა
და ტექნოლოგიური
კვლევების ცენტრისთვის -
საქართველოს ტექნიკური
უნივერსიტეტი;
ჰუმანიტარული და
სოციალური, მათ შორის,
ქართველოლოგიური
კვლევების ცენტრისთვის -
საკუთრივ საქართველოს
მეცნიერებათა ეროვნული
აკადემია. ამასთან,
სამეცნიერო პერსონალის
დაკომპლექტება უნდა
განხორციელდეს ღია და
გამჭვირვალე კონკურსის
გზით, სამეცნიერო ხარისხის
მქონე პირებით, მაღალი
სახელფასო ანაზღაურებით,
რაც უზრუნველყოფს
მაღალკვალიფიციური
სპეციალისტების, მათ შორის,
ახალგაზრდების მოზიდვას
და ჩაბმას
სამეცნიერო-კვლევითი
პროექტების
განხორციელებაში.-
აკადემიის წიაღში
დაბრუნდა
წევრ-კორესპონდენტებისა
და სტიპენდიანტების
არჩევის წესი. როდიდან
განაახლა აკადემიამ ეს
წესი და როგორ შეაფასებთ ამ
მიმართულებით დღევანდელ
მოცემულობას?- აკადემიაში
არსებობს წევრობის
ორსაფეხურიანი სისტემა:
აკადემიის ნამდვილი წევრი
(აკადემიკოსი) და
წევრ-კორესპონდენტი.
წევრ-კორესპონდენტს
მოეთხოვება მნიშვნელოვანი
წვლილის შეტანა
მეცნიერების ამა თუ იმ
დარგის განვითარებაში,
ხოლო აკადემიკოსს
მოეთხოვება საერთაშორისო
დონის წვლილი ჰქონდეს
შეტანილი მეცნიერების
განვითარებაში.
წევრ-კორესპონდენტების
ინსტიტუტი ,,ნაციონალური
მოძრაობის“ მმართველობის
დროს გაუქმდა. ახლა კი
,,ოცნების“ ხელისუფლებამ
კვლავ აღადგინა. 2024 წლიდან
აკადემიას შემოუერთდნენ
ახლად არჩეული
წევრ-კორესპონდენტები, მათ
შორისაა ირაკლი
ბათიაშვილი, გიორგი
ალიბეგაშვილი, ირაკლი
ბრაჭული, ზაზა სხირტლაძე,
სოსო სიგუა, ყარამან
ფაღავა, ანზორ აბრალავა და
სხვ.
წევრ-კორესპონდენტების
ინსტიტუტის აღდგენა
განიხილება, როგორც ხიდი
ახალგაზრდა
სტიპენდიატებსა და
აკადემიკოსებს შორის. ეს
საშუალებას აძლევს
წარმატებულ მეცნიერებს,
უფრო ადრეულ ეტაპზე
გახდნენ აკადემიური
სტრუქტურის ნაწილი და
ჩაერთონ ქვეყნის
სამეცნიერო ცხოვრების
მართვაში. ამჟამად კანონში
გვიწერია, რომ
სტიპენდიატის ასაკი
არჩევისას არ უნდა
აღემატებოდეს 50 წელს, თუმცა
ვფიქრობთ, რომ ეს ზღვარი
უნდა ჩამოვწიოთ, კანონში
შევიტანოთ ცვლილება, რომ
სტიპენდიატის ასაკი
არჩევისას არ უნდა
აღემატებოდეს 40 წელს. თუ
მეცნიერი ხდება აკადემიის
სტიპენდიატი, 5 წლის
განმავლობაში ის თავის
სამეცნიერო
საქმიანობისთვის
ყოველთვიურად მიიღებს
სტიპენდიას 1000 ლარის
ოდენობით. ეს საქართველოს
მასშტაბით საკმაოდ
სერიოზული მხარდაჭერაა
ახალგაზრდებისთვის.-
ხშირად არის საუბარი
სხვადასხვა სფეროში
კადრების დეფიციტზე.
მეცნიერებაში
ახალგაზრდების მოზიდვის
პრობლემაც დგას. რა
გამოსავალს ხედავთ? - დღეს
ახალგაზრდობის
მონაწილეობა მეცნიერებაში
ძალზე მცირეა. კვლევით
ინსტიტუტებში მეცნიერთა
საშუალო ასაკი 60-65 წელია,
ზოგან - 70 წელიც კი, ანუ ამ
ინსტიტუტებში ახალგაზრდა
მეცნიერები შეადგენენ 3-4 %-ს.
ამის ძირითადი მიზეზი
დაბალი შრომითი
ანაზღაურებაა - ხელფასი
500-დან 700 ლარამდეა. აქვე უნდა
გავითვალისწინოთ კიდევ
ერთი მნიშვნელოვანი
გარემოება, რაც
მაღალრეიტინგულ უცხოურ
ჟურნალებში ჩვენი
ახალგაზრდა მეცნიერების
ნაშრომების პუბლიკაციის
საკითხს ეხება. თუ 5 წლის
წინ, საქართველოს, როგორც
განვითარებად ქვეყანას, ამ
ჟურნალებში სტატიების
უფასოდ ბეჭდვის უფლებას
აძლევდნენ, ახლა ასე აღარ
არის - იქ ნაშრომის
გამოქვეყნების საფასური 2-3
ათასი აშშ დოლარია, რაც
ახალგაზრდა
მცირეშემოსავლიანი
მეცნიერისთვის
პრაქტიკულად
მიუწვდომელია. არადა,
რუსთაველის თუ სხვა
უცხოური ფონდების მიერ
საგრანტო პროექტების
დაფინანსების დადებითად
გადაწყვეტისათვის
ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი
კრიტერიუმი პროექტის
ავტორების სწორედ
აღნიშნულ პრესტიჟულ
ჟურნალებში
გამოქვეყნებული
სტატიებია.
უნივერსიტეტების
გარკვეული ნაწილი, ცალკეულ
შემთხვევებში, ამ
პრობლემის გადაჭრაში
ავტორებს ეხმარებიან,
მაგრამ ეს არ კმარა -
საკითხი სისტემურად უნდა
მოგვარდეს. ჩვენ კარგად
უნდა გავიაზროთ - რა
საფრთხის წინაშე ვდგავართ.
სანამ დასავლეთში ბევრად
მეტ ხელფასს უხდიან, ვიდრე
ჩვენთან, ახალგაზრდას სულ
ექნება მოტივაცია -
უცხოეთში წავიდეს. ამ
პროცესს ვერავითარი
პატრიოტიზმი ვერ
შეაჩერებს. ეს რთული
პროცესია. მეცნიერს
ღირსეული დაფინანსება
სჭირდება! მატერიალური
მხარე მნიშვნელოვანია. -
თქვენ აქტიურად ხართ
ჩართული ხელოვნური
ინტელექტის მიმართულების
კვლევებში. აკადემიის
ჟურნალ ,,მოამბეში“
დაიბეჭდა თქვენი ნაშრომი -
,,ხელოვნური ინტელექტისა და
ადამიანის უნარების
კომპლემენტარულობის
შეფასების ყოვლისმომცველი
ჩარჩო სხვადასხვა
ინდუსტრიულ სექტორში“ (ლ.
ქემოკლიძე, რ. ხუროძე, კ.
რიგბი). როგორც ამ
მიმართულების მკვლევარი -
რა სირთულეებს ხედავთ? - მე
ხელოვნური ინტელექტის
ამოცანებზე ვმუშაობ, ამ
პროცესს მივდევ. ამჟამად
ყურადღებას გავამახვილებ
ერთ-ერთ პრობლემაზე, რაც
ქართულ ენას უკავშირდება.
ხელოვნურ ინტელექტში
ქართული ენის პროგრამულ
პროდუქტად ჩატბოტებში
განთავსებას თუ არ მივდიეთ,
ჩვენ, პრაქტიკულად, ენას
დავკარგავთ. ხელოვნური
ინტელექტი ქართულ ენას
გამოდევნის, რადგან დღეს
ინტერნეტსივრცეში ქართული
ენის რესურსი ძალიან დაბალ
დონეზეა გრამატიკულადაც
და ლექსიკოლოგიურადაც,
რაზეც დიდი სამუშაოა
ჩასატარებელი. მსოფლიოში
თოთხმეტი დამწერლობიდან
ერთ-ერთი ქართულია, რაც
უნდა შევინარჩუნოთ.
ხელოვნურ ინტელექტში უნდა
ვიმუშაოთ, რათა ქართული
ენის ლექსიკა, მონაცემთა
ბაზა გავამდიდროთ. ამას თუ
არ გავაკეთებთ, ახალგაზრდა
ქართულ ენას საერთოდ აღარ
გამოიყენებს და
ინგლისურზე გადავა. ამ
პროცესებს მიყოლა
სჭირდება, არ უნდა
ჩამოვრჩეთ, თორემ
კატასტროფული შედეგი
დაგვიდგება. ინტერვიუს
ავტორი — ნინო კაკულია